Dlaczego potrzebujemy nowego CPR?
Po ponad dekadzie funkcjonowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 305/2011 (tzw. CPR-2011) z dnia 9 marca 2011 r. ustanawiające zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylającego dyrektywę Rady 89/106/EWG, branża budowlana staje u progu największej reformy od lat. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/3110 (tzw. CPR-2024) z dnia 27 listopada 2024 r. w sprawie ustanowienia zharmonizowanych zasad wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylenia rozporządzenia (UE) nr 305/2011 nie jest jedynie korektą przepisów, ale gruntowną modernizacją systemu.

Instytut Techniki Budowlanej dostrzega wyzwania i bariery, z jakimi mierzą się producenci w procesie wprowadzania wyrobów na rynek europejski. Te doświadczenia wyraźnie pokazują, że dotychczasowe regulacje wymagały zmian, aby nadążyć za postępem technologicznym oraz dostosować się do nowych wymogów środowiskowych.

CPR-2024 jest odpowiedzią na potrzeby usprawnienia rynku wewnętrznego UE, eliminacji barier prawnych oraz dostosowania przepisów do Europejskiego Zielonego Ładu. Niniejszy artykuł stanowi wprowadzenie do szerszego cyklu publikacji, w których szczegółowo omówimy następstwa zmian dla producentów wyrobów budowlanych i całej branży budowlanej.

Harmonogram zmian: długa droga do nowej rzeczywistości
Kluczowym elementem CPR-2024 jest rozłożenie zmian w czasie, co ma zapewnić branży stabilność. Choć nowe rozporządzenie weszło w życie 7 stycznia 2025 r., a od 8 stycznia 2026 r. jest już stosowane, to proces wygaszania starego systemu potrwa aż do 8 stycznia 2040 r., kiedy to CPR-2011 ostatecznie przestanie obowiązywać (Rys. 1).

Należy jednak zwrócić uwagę na kluczowe daty graniczne:

• 8 stycznia 2026 r.: pierwszy etap obowiązkowych deklaracji dotyczących wpływu na środowisko (współczynniki GWP – Global Warming Potential), zgodnie z Załącznikiem II do CPR-2024,
• 9 stycznia 2031 r.: utrata ważności Europejskich Dokumentów Oceny (EAD), do których odniesienia znajdują się w wykazie opublikowanym zgodnie z art. 22 CPR-2011,
• 9 stycznia 2036 r.: utrata ważności Europejskich Ocen Technicznych (ETA) wydanych na podstawie EAD, do których odniesienia znajdują się w wykazie opublikowanym zgodnie z art. 22 rozporządzenia (UE) nr 305/2011.

Ewolucja zamiast rewolucji? Główne różnice w podejściu
CPR-2024 można określić mianem ewolucji systemu, gdyż fundamentalne zasady pozostają niezmienione, ale mechanizmy ich realizacji ulegają znaczącemu usprawnieniu. Nowe przepisy wychodzą poza tradycyjne rozumienie wyrobu, obejmując m.in.:

• wyroby z druku 3D: nowoczesne technologie wytwarzania zyskują jasne ramy prawne,
• wyroby używane i wyroby poddane regeneracji: kluczowy krok w stronę gospodarki obiegu zamkniętego (GOZ).

Zmiany w dokumentacji: od DoP do DoPC
W systemie opartym na CPR-2011, podstawowym dokumentem przekazywanym z wyrobem jest Deklaracja Właściwości Użytkowych (DoP – Declaration of Performance). Przepisy te nadal mają zastosowanie do wszystkich wyrobów budowlanych objętych CPR-2011 rozporządzeniem, dopóki nie zostaną zastąpione nowymi aktami wykonawczymi wydanymi na podstawie CPR-2024. Oznacza to, że wielu producentów wciąż funkcjonuje w ramach wymagań CPR-2011.

Natomiast CPR-2024, wprowadzany stopniowo poprzez nowe akty delegowane i wykonawcze, ustanawia rozszerzony dokument – Deklarację Właściwości Użytkowych i Zgodności (DoPC – Declaration of Performance and Conformity). Dokument ten nie tylko potwierdza zadeklarowane właściwości użytkowe wyrobu, ale również jego zgodność z obowiązującymi wymaganiami prawnymi, w tym dotyczącymi zrównoważonego rozwoju, bezpieczeństwa, identyfikowalności i śladu środowiskowego.

CPR-2024 wiąże się z większą odpowiedzialnością producenta za kompletność i spójność dokumentacji oraz koniecznością szerszego podejścia do oceny wyrobu budowlanego przed jego wprowadzeniem do obrotu.

Cyfryzacja jako fundament CPR-2024
Jedną z najbardziej rewolucyjnych zmian jest pełna cyfryzacja dokumentacji. Dotychczas dokumentacja często funkcjonowała w formie papierowej, a także w formie skanów – plików zamieszczanych na stronach internetowych producentów. Było to trudne do zarządzania na dużych budowach i uciążliwe dla organów kontrolnych. CPR-2024 wprowadza nowy standard zarządzania danymi, jakim jest Cyfrowy Paszport Produktu (DPP – Digital Product Passport).

Informacje nie będą już „zamknięte” w odrębne pliki, ale staną się częścią scentralizowanego, cyfrowego systemu. DPP (Rys. 2). nie tyle zastępuje tradycyjne deklaracje, ile stanowi ich cyfrową formę i rozszerzenie, umożliwiając łatwiejszy dostęp do danych dotyczących właściwości użytkowych, zgodności oraz danych środowiskowych.

Każdy wyrób będzie miał unikalny identyfikator (np. kod QR), który po zeskanowaniu da natychmiastowy dostęp do DoPC, instrukcji obsługi i danych o śladzie węglowym. Będzie to stanowiło przejście od dokumentu, który można przeczytać, do danych, które można łatwo przetwarzać systemowo.

Cyfryzacja dla producentów oznacza:

• łatwiejsze zarządzanie danymi: kompleksowe informacje o właściwościach użytkowych (w tym związanych ze zrównoważeniem środowiskowym) dostępne w czasie rzeczywistym,
• automatyzację: redukcję błędów wynikających z ręcznego przetwarzania danych oraz łatwiejszą weryfikację przez organy nadzoru.

Należy jednak doprecyzować, że mimo ambitnych założeń, Cyfrowy Paszport Produktu (DPP) nie stał się obowiązkowy natychmiast od stycznia 2026 roku. Konieczne jest opracowanie szczegółowych wytycznych dotyczących jego funkcjonowania w formie aktu delegowanego Komisji Europejskiej. Proces jego wdrażania jest zaplanowany w sposób stopniowy, co daje producentom cenny czas na dostosowanie wewnętrznych procedur do nowych przepisów.

Zrównoważenie środowiskowe i ślad węglowy
W dotychczasowych przepisach aspekty środowiskowe nie były traktowane jako zagadnienie kluczowe. Na większości rynków europejskich właściwości wyrobów związane ze zrównoważeniem środowiskowym producent określał dobrowolnie, np. poprzez deklaracje środowiskowe EPD (Environmental Product Declaration).

CPR-2024 wpisuje się w strategię Europejskiego Zielonego Ładu, wprowadzając nowe wiążące wymagania dotyczące zrównoważonego rozwoju. Zrównoważenie przestaje być elementem wyłącznie marketingowym, a staje się wymogiem prawnym. Obowiązek raportowania parametrów środowiskowych będzie wdrażany stopniowo – w zależności od tego, kiedy dla danej grupy wyrobów zostaną opublikowane odpowiednie akty wykonawcze CPR-2024. Docelowo informacje te staną się integralną częścią Deklaracji Właściwości Użytkowych i Zgodności (DoPC).

Producenci będą przeprowadzali pełną ocenę cyklu życia (LCA – Life Cycle Assessment). Celem tych działań jest umożliwienie projektantom i inwestorom wybierania materiałów nie tylko o najlepszych parametrach funkcjonalnych, ale i najmniej szkodliwych dla planety.

Gospodarka o obiegu zamkniętym: nowe życie starych wyrobów
Jednym z najbardziej wizjonerskich elementów CPR-2024 jest oficjalne usankcjonowanie drugiego obiegu materiałów budowlanych. CPR-2011 był konstruowany z myślą o wyrobach fabrycznie nowych, „schodzących” prosto z linii produkcyjnej. W efekcie wyroby pochodzące z demontażu, odzyskane z modernizowanych budynków czy poddane regeneracji, znajdowały się w swoistej „szarej strefie” prawnej. Brak jasnych procedur sprawiał, że ich prawidłowa ocena i certyfikacja oraz ponowne wprowadzenie na rynek były procesami niezwykle trudnymi i rzadkimi.

CPR-2024 kończy z tą niepewnością, wprowadzając jasne ramy dla wyrobów używanych i regenerowanych. Z perspektywy producentów i wykonawców oznacza to:

• Legalność i bezpieczeństwo: nowe przepisy definiują konkretne procedury, dzięki którym wyrób „z odzysku” może być oznakowany znakiem CE. Dzięki temu taki wyrób staje się pełnoprawnym materiałem budowlanym, traktowanym na równi z wyrobem fabrycznie nowym.
• Budynki jako „banki materiałów”: zmiana podejścia, przestajemy patrzeć na rozbiórkę jak na proces generowania odpadów, a zaczynamy widzieć w niej pozyskiwanie cennych zasobów.
• Redukcja śladu węglowego: ponowne użycie istniejących wyrobów to najskuteczniejszy sposób na znaczące ograniczenie odpadów budowlanych i emisji związanych z produkcją nowych materiałów.

Model gospodarki obiegu zamkniętego w dłuższej perspektywie ma stać się nie tylko wymogiem ekologicznym, ale przede wszystkim realną i bezpieczną praktyką rynkową.

Co CPR-2024 oznacza dla ścieżki ETA?
Z perspektywy ITB, jako jednostki notyfikowanej i Jednostki Oceny Technicznej, istotną zmianą w ramach CPR-2024 jest to, że Europejskie Dokumenty Oceny (EAD) wychodzą formalnie poza tzw. strefę zharmonizowaną. W praktyce oznacza to zmianę ich charakteru w sensie legislacyjnym, ale nie osłabia roli rynkowej Europejskich Ocen Technicznych (ETA) wydanych na podstawie EAD. Europejska Ocena Techniczna pozostaje głównym dokumentem umożliwiającym znakowanie CE dla wyrobów innowacyjnych, które nie są objęte (w całości lub w części) normami zharmonizowanymi.

Normalizacja: koniec z paraliżem legislacyjnym
W systemie opartym na CPR-2011 proces aktualizacji norm (przez organizację CEN) był zbyt powolny. Wiele norm jest przestarzałych, bo proces ich opracowywania i zatwierdzania trwał latami. CPR-2024 daje Komisji Europejskiej narzędzie w postaci aktów wykonawczych. Jeśli proces tworzenia normy przez ekspertów technicznych będzie trwał zbyt długo lub zostanie zablokowany, Komisja ma prawo przyjąć akty wykonawcze ustanawiające wspólne specyfikacje techniczne. Ma to zapewnić, że przepisy będą nadążać za nowymi technologiami (jak druk 3D czy nowoczesne izolacje), a nie blokować ich rozwój przez brak aktualnych norm wyrobu.

Podsumowanie i zapowiedź cyklu
CPR-2024 stanowi znaczący krok w kierunku modernizacji europejskiego rynku wyrobów budowlanych. Dla polskich producentów i całej branży budowlanej oznacza to konieczność przygotowania się na nowe wyzwania, ale także szanse wynikające z nowego, kładącego nacisk na cyfryzację, systemu regulacji.

W kolejnych artykułach tego cyklu szczegółowo omówimy praktyczne aspekty implementacji zmian, wpływ na procesy oceny technicznej i certyfikacji w ITB oraz konkretne kroki, które powinni podjąć producenci, aby być gotowymi na nową rzeczywistość prawną.

Literatura:
[1] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/3110 z dnia 27 listopada 2024 r. w sprawie ustanowienia zharmonizowanych zasad wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych (CPR- 2024)
[2] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 305/2011 z 29 marca 2011 r. ustanawiające zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylające dyrektywę Rady 89/106/EWG
[3] Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2024/2769 z 30 maja 2024 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 305/2011 przez ustanowienie systemów oceny i weryfikacji stałości właściwości użytkowych wyrobów budowlanych mających zastosowanie w odniesieniu do zasadniczych charakterystyk dotyczących zrównoważenia środowiskowego oraz zmieniające to rozporządzenie w odniesieniu do oceny i weryfikacji stałości właściwości użytkowych wyrobów budowlanych w oparciu o podejście modelowe
[4] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1781 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia ram ustalania wymogów ekoprojektu w odniesieniu do zrównoważonych produktów oraz zmiany dyrektywy (UE) 2020/1828 i rozporządzenia (UE) 2023/1542 i uchylenia dyrektywy 2009/125/WE (Tekst mający znaczenie dla EOG)
[5] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1275 z dnia 24 kwietnia 2024 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (wersja przekształcona) (Tekst mający znaczenie dla EOG)